Kurs realizowany w formie zdalnej na platformie ZOOM.
Podczas kursu zostaną omówione obszary kulturowe, etniczne i historyczne Europy Środkowej, ze szczególnym uwzględnieniem twórców pomijanych w kanonach. Poszczególne moduły przedstawią sztukę w kontekstach społecznych, kulturowych i tożsamościowych, ukazując, jak różnorodne uwarunkowania wpływały na widzialność artystów i interpretację ich dzieł.
Moduł 1: Wprowadzenie do (nie)widzialnej historii sztuki Europy Środkowej
Omówienie mechanizmów tworzenia kanonów i przyczyn marginalizacji twórców z mniejszych krajów i regionów peryferyjnych. Wyjaśnienie pojęć „sztuki mniejszościowej” i „sztuki peryferyjnej”. Metody badawcze pozwalające identyfikować twórców zapomnianych i analizować ich dzieła w kontekście historycznym, społecznym i kulturowym.
Moduł 2: Łemkowie/Rusini Karpat – dziedzictwo i wpływ
Historia i kultura Łemków/Rusinów w Europie Środkowej. Wybrani twórcy XX–XXI w., artyści ludowi i akademiccy. Andy Warhol – wpływ łemkowskiego pochodzenia na twórczość. Procesy wykluczenia i przywracania widzialności twórcom mniejszościowym.
Moduł 3: Polska – twórcy peryferyjni, ludowi, naiwni oraz wybrani malarze młodopolscy
Przegląd twórców działających poza głównym kanonem – artystów ludowych, naiwnych, lokalnych i peryferyjnych. Wprowadzenie wybranych malarzy młodopolskich, których twórczość nawiązywała do kultury ludowej, regionalności i tematów etnicznych. Krótka analiza wybranych dzieł oraz case studies ukazujące ich znaczenie w historii sztuki poza głównym nurtem.
Moduł 4: Słowacja, Czechy, Węgry – twórcy zapomniani i marginalni
Słowacja: akademiccy i nieakademiccy, ludowi i naiwni, analiza dzieł w kontekście regionalnym i etnicznym. Czechy: akademiccy, ludowi, naiwni, lokalni, wpływ historii i polityki na widzialność. Węgry: akademiccy, peryferyjni, ludowi, naiwni, mechanizmy kanonizacji i marginalizacji.
Moduł 5: Romowie i Tatarzy – sztuka mniejszości etnicznych
Historia i kultura Romów i Tatarów. Analiza wybranych dzieł: malarstwo, rzeźba, rzemiosło, grafika, twórczość współczesna. Dyskusja nad marginalizacją i przywracaniem widzialności. Case studies i metody kuratorskie integrujące twórczość w narracjach historii sztuki.
Moduł 6: Praktyki widzialności i krytyka kanonu
Metody przywracania pamięci o artystach zapomnianych, rola kuratorów i instytucji kultury. Warsztaty praktyczne: case study, planowanie wystawy, prezentacja „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”. Dyskusja nad alternatywnymi narracjami historii sztuki Europy Środkowej.
Cel ogólny:
zapoznanie Słuchaczy z historią sztuki Europy Środkowej z perspektywy twórców pomijanych, marginalizowanych lub nieobecnych w tradycyjnych kanonach. Słuchacze poznają artystów z Polski, Czech, Słowacji, Węgier oraz przedstawicieli mniejszości etnicznych, a także mechanizmy, które decydowały o ich wykluczeniu z oficjalnych narracji; rozwijanie umiejętności krytycznej analizy dzieł i narracji historycznych oraz wprowadzenie w praktyki badawcze i kuratorskie służące przywracaniu widzialności artystom zapomnianym.
Cele szczegółowe:
szczegółowe cele kursu obejmują zagadnienia związane z analizą, interpretacją i krytycznym ujęciem sztuki Europy Środkowej, w tym:
- zrozumienie mechanizmów tworzenia kanonu – poznanie procesów selekcji dzieł i twórców oraz czynników prowadzących do ich marginalizacji,
- poznanie twórców narodowych i mniejszościowych – omówienie wybranych artystów z Polski, Czech, Słowacji, Węgier oraz grup etnicznych regionu wraz z ich kontekstami kulturowymi,
- analiza twórczości poza kanonem – interpretacja dzieł artystów ludowych, naiwnych, lokalnych i działających na peryferiach oraz rozumienie ich znaczenia dla historii sztuki regionu,
- krytyczna refleksja nad historiografią i muzealnictwem – ocena sposobów budowania narracji muzealnych i ich roli w utrwalaniu wykluczeń,
- rozwój kompetencji badawczych i kuratorskich – ćwiczenie analizy dzieł, tworzenia studiów przypadków i wprowadzania praktyk widzialności w pracy naukowej i kuratorskiej,
- ujęcie transnarodowe – dostrzeganie powiązań między praktykami artystycznymi różnych krajów Europy Środkowej oraz ich wspólnych wątków kulturowych.
Korzyści dla Słuchacza:
Wiedza – Słuchacz:
- zna mechanizmy tworzenia kanonów w historii sztuki i przyczyny marginalizacji twórców z mniejszych krajów oraz regionów peryferyjnych,
- rozumie znaczenie sztuki mniejszości etnicznych (Łemków/Rusinów, Romów, Tatarów) i jej kontekst społeczno-kulturowy w Europie Środkowej,
- potrafi zidentyfikować zapomnianych twórców polskich, słowackich, czeskich, węgierskich oraz mniejszościowych i zna ich dorobek artystyczny.
Umiejętności – Słuchacz:
- analizuje i interpretuje dzieła artystów marginalizowanych, uwzględniając formę, tematykę i techniki artystyczne,
- porównuje twórczość różnych grup etnicznych i peryferyjnych w kontekście regionalnym, społecznym i historycznym,
- rozumie planowanie praktyk widzialności artystów, np. przygotowanie case study lub propozycji wystawy kuratorskiej.
Kompetencje społeczne – Słuchacz:
- krytycznie ocenia dotychczasowe narracje historii sztuki i potrafi proponować alternatywne interpretacje,
- rozumie znaczenie inkluzywności w muzealnictwie i badaniach naukowych,
- potrafi dyskutować o problemach marginalizacji twórców i promować ich widzialność w przestrzeni kultury.
Metody pracy:
- wykłady interaktywne – prezentacja kontekstu historycznego, kulturowego i społecznego twórczości mniejszości etnicznych oraz twórców peryferyjnych i akademickich,
- analiza dzieł artystycznych – interpretacja form, tematów i technik w malarstwie, rzeźbie, rzemiośle, grafice i twórczości współczesnej,
- dyskusje grupowe – wymiana opinii i krytyczne refleksje nad procesami kanonizacji, marginalizacji i wykluczenia w historii sztuki,
- case studies – szczegółowa analiza wybranych artystów, porównanie twórczości różnych grup etnicznych i peryferyjnych,
- warsztaty praktyczne – opracowywanie propozycji wystaw, przygotowanie planów praktyk widzialności twórców zapomnianych, realizacja projektów kuratorskich,
- analiza źródeł – badanie dokumentów, katalogów, publikacji naukowych i materiałów multimedialnych w celu pogłębionej interpretacji twórczości artystów mniejszościowych i peryferyjnych.
Metody weryfikacji efektów kształcenia:
egzamin dla chętnych Słuchaczy – esej analityczny: omówienie wybranego artysty lub grupy wykluczonych twórców w kontekście historii sztuki i praktyk widzialności.
